Ո՞վ կառուցեց ապագա հակառակորդներին. 6

Սկիզբը՝ այստեղ

Մաս 6

Հարիման, Թիսեն և գերմանական արդյունաբերական կապիտալի ֆինանսական կապերը

1942 թվականի հոկտեմբերի 20-ին Միացյալ Նահանգների կառավարությունը պատերազմի ժամանակ թշնամական գույքի նկատմամբ վերահսկողության իրավական մեխանիզմներով առգրավեց Նյու Յորքում գործող Union Banking Corporation-ի ակտիվները։

Սովորական բանկային գործողությո՞ւն։

Ոչ այնքան։

Այս բանկի պատմությունը մեզ տանում է դեպի ամերիկյան ֆինանսական կապիտալը, գերմանական ծանր արդյունաբերությունը և մի մարդու, որի անունը կապված է Ադոլֆ Հիտլերի իշխանության գալու հետ։

Ֆրից Թիսեն։

Գերմանական խոշոր արդյունաբերող, պողպատի և ածխի արտադրության ոլորտի ազդեցիկ ներկայացուցիչ, որը ֆինանսապես աջակցել էր նացիստական շարժմանը։

Իսկ ամերիկյան կողմում հանդիպում ենք մեկ այլ հայտնի ազգանվան։

Հարիման։

Եվ այստեղ սկսվում է պատմության առավել հետաքրքիր հատվածը։

ԱՄԵՐԻԿՅԱՆ ԲԱՆԿԸ ԵՎ ԳԵՐՄԱՆԱԿԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

1920-ականներին ամերիկյան W. A. Harriman & Co. ֆինանսական տունը մասնակցում էր գերմանական բիզնեսի հետ միջազգային ֆինանսական հարաբերությունների կազմակերպմանը։

Այդ հարաբերություններում կարևոր դեր ուներ գերմանացի բանկիր Ֆրից Թիսենի հետ կապված գործարար ցանցը։

1924 թվականին Նյու Յորքում հիմնադրվեց Union Banking Corporation-ը։

Այն կապված էր նիդերլանդական Bank voor Handel en Scheepvaart բանկի հետ, որն իր հերթին առնչվում էր Թիսենի գործարար շահերին։

Այս կառուցվածքում առանձնահատուկ դեր ուներ Պրեսկոտ Բուշը՝ ամերիկացի բանկիր, որը հետագայում դարձավ ԱՄՆ սենատոր։

Նա Union Banking Corporation-ի տնօրեններից մեկն էր։

Բուշը նաև ԱՄՆ ապագա նախագահ Ջորջ Հերբերտ Ուոքեր Բուշի հայրն էր և Ջորջ Ուոքեր Բուշի պապը։

Բայց այս պատմության մեջ մեզ հետաքրքրում են ոչ թե ընտանեկան կապերը, այլ ֆինանսական մեխանիզմները։

Ինչո՞ւ էր գերմանական արդյունաբերական կապիտալին անհրաժեշտ միջազգային բանկային ցանց։

Պատասխանը բավական պարզ է։

Գերմանական արդյունաբերությունը կարիք ուներ արտաքին ֆինանսավորման, միջազգային հաշվարկների և արտասահմանյան շուկաների հետ կապերի։

Իսկ ամերիկյան ֆինանսական կառույցները կարող էին այդ հարաբերություններում հանդես գալ որպես միջնորդներ։

Այստեղ պետք է ուշադրություն դարձնել մի հանգամանքի։

Ֆինանսական միջնորդը միշտ չէ, որ գործարանի սեփականատերն է, բայց կարող է կարևոր դեր ունենալ կապիտալի միջազգային շարժի կազմակերպման մեջ։

Ո՞Վ ԷՐ ՖՐԻՑ ԹԻՍԵՆԸ

Թիսենը սովորական արդյունաբերող չէր։

Նա գերմանական ծանր արդյունաբերության ազդեցիկ ներկայացուցիչներից էր և 1926 թվականին ստեղծված Vereinigte Stahlwerke պողպատաձուլական հսկայի հիմնադիր գործիչներից մեկը։

Այդ կոնցեռնը միավորում էր Գերմանիայի պողպատի և ածխի արտադրության նշանակալի կարողություններ։

Իսկ պողպատն ու ածուխը ռազմական արդյունաբերության հիմքերից էին։

Առանց դրանց հնարավոր չէր լայնածավալ արտադրել զենք, ռազմական մեքենաներ, երկաթուղային տեխնիկա և արդյունաբերական սարքավորումներ։

Թիսենը 1920-ականներից աջակցում էր Հիտլերին, իսկ 1933 թվականին հրապարակայնորեն պաշտպանում էր նրա իշխանության գալը։

Նա հետագայում Հիտլերի հետ խզեց հարաբերությունները և հայտնվեց նացիստական իշխանությունների հետ հակամարտության մեջ։

Սակայն մեզ համար էականը նախապատերազմյան շրջանն է։

Գերմանական ծանր արդյունաբերության մի ազդեցիկ ներկայացուցիչ աջակցում էր քաղաքական շարժման, որը հետագայում իրականացրեց Գերմանիայի լայնածավալ ռազմական վերազինումը։

Միաժամանակ նրա գործարար շահերը կապված էին միջազգային ֆինանսական կառույցների հետ։

Եվ այստեղ հարց է առաջանում՝ արդյո՞ք արդյունաբերական կապիտալի և քաղաքական իշխանության այդ մերձեցումը պատահական էր։

1933 ԹՎԱԿԱՆԻՑ ՀԵՏՈ. ԵՐԲ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴԱՐՁԱՎ ՌԱԶՄԱԿԱՆ ԳՈՐԾԻՔ

Հիտլերի իշխանության գալուց հետո Գերմանիայում սկսվեց տնտեսության աստիճանական ենթարկումը ռազմական նպատակներին։

1935 թվականին վերականգնվեց պարտադիր զինվորական ծառայությունը։

1936 թվականին գործարկվեց քառամյա տնտեսական ծրագիրը, որի կարևոր նպատակներից էր երկրի նախապատրաստումը պատերազմին։

Պետական պատվերները, ռազմական արդյունաբերությունը և ռազմավարական հումքի արտադրությունը դարձան տնտեսական քաղաքականության առաջնահերթություններ։

Այստեղ արդեն արդյունաբերական կապիտալի և պետական ռազմավարության շահերը կարող էին համընկնել։

Պետությունը ստանում էր ռազմական արտադրության հնարավորություններ։

Արդյունաբերական ձեռնարկությունները՝ խոշոր պատվերներ և արտադրական ընդլայնման հեռանկարներ։

Ֆինանսական կառույցները կարող էին շահել առևտրային ու կապիտալային գործարքներից։

Սակայն այստեղ կա մի կարևոր սահմանազատում։

Միջազգային բանկային կապի գոյությունն ինքնին չի ապացուցում, որ տվյալ բանկը ֆինանսավորել է Հիտլերի քաղաքական շարժումը կամ Գերմանիայի ռազմական ծրագիրը։

Դրա համար անհրաժեշտ է վերականգնել կոնկրետ ֆինանսական փոխանցումները, դրանց ստացողներին և օգտագործման նպատակները։

Բայց ֆինանսական կապերի գոյությունը կարևոր է հասկանալու համար, թե ինչպես էին գերմանական արդյունաբերական խմբերը ներգրավված միջազգային կապիտալի համակարգում։

1942 ԹՎԱԿԱՆ. ԻՆՉՈ՞Ւ ԱՌԳՐԱՎՎԵՑ UNION BANKING CORPORATION-Ը

Երբ ԱՄՆ-ն արդեն պատերազմի մեջ էր Գերմանիայի դեմ, ամերիկյան իշխանությունները սկսեցին ուսումնասիրել թշնամական շահերի հետ կապված ակտիվները։

1942 թվականի հոկտեմբերին Union Banking Corporation-ի բաժնետոմսերը փոխանցվեցին ԱՄՆ կառավարության վերահսկողությանը՝ որպես թշնամական շահերի հետ կապված գույք։

Սա փաստագրված պետական գործողություն էր։

Այն ցույց է տալիս, որ ամերիկյան տարածքում գործող բանկի սեփականության կառուցվածքը կապված էր գերմանական տնտեսական շահերի հետ այնքան, որ պատերազմի պայմաններում դարձավ պետական միջամտության առարկա։

Բայց առգրավումը չպետք է շփոթել քրեական դատավճռի հետ։

Այն ինքնին չի ապացուցում, որ բանկի ամերիկացի տնօրենները ֆինանսավորել էին նացիստական կուսակցությանը կամ գիտակցաբար կազմակերպել Գերմանիայի վերազինումը։

Այնուամենայնիվ, այստեղ կա շատ ավելի լայն հարց։

Ինչպե՞ս ստացվեց, որ այն ֆինանսական հարաբերությունները, որոնք խաղաղ ժամանակ համարվում էին սովորական միջազգային բիզնես, պատերազմի ընթացքում դարձան թշնամական տնտեսական շահերի հարց։

Պատասխանը մեզ վերադարձնում է ամբողջ շարքի հիմնական տրամաբանությանը։

1920-ականներին արևմտյան ֆինանսական և արդյունաբերական կապիտալը մասնակցում էր Գերմանիայի տնտեսական վերականգնմանը։

Նույն ժամանակաշրջանում արևմտյան ընկերությունները տեխնոլոգիաներ և սարքավորումներ էին մատակարարում Խորհրդային Միությանը։

1930-ականներին Գերմանիան այդ արդյունաբերական ներուժի զգալի մասը սկսեց ուղղել ռազմական նպատակներին։

ԽՍՀՄ-ը նույնպես արագորեն ընդլայնում էր իր ծանր արդյունաբերությունը և ռազմական արտադրությունը։

Եվ 1941 թվականին այդ երկու հսկայական համակարգերը բախվեցին միմյանց։

Բայց արդյո՞ք միջազգային կապիտալի որոշ ազդեցիկ շրջանակների համար այդ բախումը պարզապես անկանխատեսելի աղետ էր։

Թե՞ գոյություն ուներ ավելի երկարաժամկետ աշխարհաքաղաքական հաշվարկ, որի շրջանակներում երկու մայրցամաքային ուժերի փոխադարձ հյուծումը կարող էր դիտարկվել որպես ցանկալի արդյունք։

Այս հարցին պատասխանելու համար բավարար չէ միայն պարզել, թե ովքեր էին շահույթ ստացել Գերմանիայի արդյունաբերականացումից։

Պետք է ուսումնասիրել նաև, թե ինչու շարունակվեցին որոշ միջազգային ֆինանսական հարաբերություններ նույնիսկ այն ժամանակ, երբ Եվրոպան արդեն շարժվում էր դեպի պատերազմ։

Եվ այստեղ մենք մոտենում ենք մի կառույցի, որի գոյությունն ինքնին չափազանց հետաքրքիր է։

Միջազգային հաշվարկների բանկը՝ BIS-ը։

Այն ստեղծվել էր 1930 թվականին և շարունակեց գործել նույնիսկ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում։

Հաջորդ մասում կանդրադառնանք այդ բանկին, միջազգային ֆինանսական համակարգի շարունակականությանը և բրիտանական աշխարհաքաղաքական շահերին։

Շարունակելի

Սերգեյ Ղարագյոզյան

Մեկնաբանություններ