Փետրվարի 27-ը փորձություն է հիշողության և իրավագիտակցության համար
1988-ի այս օրը սկսվեցին Սումգայիթի ջարդերը՝ համակարգված բռնություն, որը նպատակ ուներ վախի, տեղահանության և էթնիկ զտման միջոցով փոխել քաղաքական իրականությունը։
Սումգայիթը վաղուց դուրս է միայն պատմության ոլորտից։ Այն դարձել է միջազգային իրավունքի և հիշողության քաղաքականության քննության կետ։ Միջազգային իրավունքի տեսանկյունից՝ ըստ ազգային պատկանելիության քաղաքացիական բնակչության նկատմամբ կազմակերպված հարձակումները տեղավորվում են մարդկության դեմ ուղղված հանցագործությունների շրջանակում՝ ենթադրելով իրավական գնահատական և պատասխանատվության մեխանիզմներ։
Անպատժելիությունը վերածվում է նախադեպի, իսկ նախադեպը՝ խրախուսանքի։ Արցախահայության բռնի տեղահանումը դրա վառ ապացույցն է:
Հիշողության քաղաքականությունն այստեղ առանցքային է։ Երբ պետությունը կամ միջազգային հանրությունը խուսափում է հստակ որակումներից, տեղի է ունենում երկրորդային բռնություն՝ մոռացության միջոցով։ Ցավը դառնում է վիճակագրություն, իսկ հանցագործությունը՝ «էպիզոդ»։
Սակայն հիշողությունը միայն սգի արարողություն չէ․ այն ինքնապաշտպանության ինստիտուտ է։
Այս համատեքստում առավել մտահոգիչ է Երևան-Բաքու հարաբերությունների շուրջ ձևավորվող մշուշոտ «խաղաղության օրակարգը»։ Խաղաղությունը, որը կառուցվում է պատմական պատասխանատվության շրջանցման վրա, վերածվում է ժամանակավոր զինադադարի։ Եթե իրավական գնահատական չկա, եթե քաղաքական մակարդակում բացակայում է հստակության լեզուն, ապա «խաղաղությունը» դառնում է զիջում՝ առանց անվտանգային հիմքի։
Խաղաղություն չի կարող լինել հիշողության կրճատման հաշվին։ Չի կարող լինել միջազգային իրավունքի ընտրովի կիրառմամբ։ Պետությունը, որը հրաժարվում է պատմական արդարության պահանջից, դառնում է ոչ թե խաղաղարար, այլ՝ պատմության պասիվ օբյեկտ։
Սումգայիթը նախազգուշացում էր։
Այն ցույց տվեց, թե ինչ է տեղի ունենում, երբ ատելությունը ինստիտուցիոնալացվում է, իսկ միջազգային արձագանքը սահմանափակվում է ձևական հայտարարություններով։ Այսօր, երբ խոսվում է «նոր էջ» բացելու մասին, անհրաժեշտ է նախ փակել անպատժելիության էջը։
Հիշողությունը քաղաքական պատասխանատվություն է։ Իսկ պատասխանատվությունը՝ ինքնիշխանության հիմք։
Վահե Դավթյան
Մեկնաբանություններ
Ասում են...
-
Ասում են… Պետք է անկեղծորեն խոստովանել, որ ընդդիմադիր կուսակցությունների միջև ամիսներ շարունակ ընթացող բանակցությունները ոչ մի համաձայնության չեն հանգեցրել: Այդ պարագայում, պառակտված ընդդիմությանը միավորելու միակ կարող ուժը Սամվել Կարապետյանն է
-
Ասում են… Իրանի հետ հարաբերությունները Հայաստանի համար այլընտրանք չունեն այդ հարաբերությունները կենսական նշանակություն ունեն թե՛ Հայաստանի, թե՛ Իրանի համար, և այս իրողությունը պետք է հասկացնել արևմտյան գործընկերներին
-
Ասում են… Բաքուն դատապարտեց Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչության ինքնորոշման իրավունքը, որը դրսևորվեց Խորհրդային Միության փլուզման ժամանակ։ Դա բռնություն էր, դատաստան, ոչ թե դատավարություն
-
Ասում են… Վստահ ենք, որ Հարավային Կովկասի երկրները, այդ թվում՝ Հայաստանը, հասկանում են, որ Բրյուսելի և Վաշինգտոնի ենթադրաբար բարի մտադրությունների հետևում թաքնված են սառը հաշվարկներ
-
Ասում են… Իրանի ուրանի պաշարների ոչնչացման և զրոյական հարստացմանն անցնելու ԱՄՆ պահանջներն անիրատեսական են։ Հրթիռային ծրագրի և դաշնակիցներին սատարելու վերաբերյալ պայմանները քննարկման ենթակա չեն։
Իրանը չի ենթարկվի դրսից պարտադրված թելադրանքին։ Մենք անկախ երկիր ենք և ինքներս ենք որոշում մեր ուղին
-
Ասում են… Մեզ բացարձակապես չի վերաբերում այն, ինչ կատարվում է Գրենլանդիայի հետ։ Բայց մենք Միացյալ Նահանգների հետ նմանատիպ հարցեր լուծելու փորձ ունենք:
19-րդ դարում, կարծեմ՝ 1867 թվականին, ինչպես գիտենք, Ռուսաստանը վաճառեց Միացյալ Նահանգներին, իսկ Միացյալ Նահանգները մեզնից գնեց Ալյասկան
-
Ասում են Մենք գիտեինք, որ կանոնների վրա հիմնված միջազգային կարգի պատմությունը մասամբ կեղծ էր։ Որ ուժեղագույններն իրենց կազատեն պարտավորություններից այն ժամանակ, երբ ճիշտ համարեն։ Որ առևտրային կանոնները կիրառվում էին անհամաչափորեն։ Եվ որ միջազգային իրավունքը կիրառվում էր տարբեր խստությամբ՝ կախված մեղադրյալի կամ զոհի ինքնությունից
-
Ասում են… Այս պահին մենք ապրում ենք մեր պատմության ամենածանր փուլերից մեկը: ՈՒկրաինայի վրա ճնշումը հիմա առավելագույնն է։ ՈՒկրաինան կարող է կանգնել չափազանց բարդ ընտրության առաջ` կա՛մ արժանապատվության կորուստ, կա՛մ հիմնական գործընկերոջ հնարավոր կորուստ։ Կա՛մ բարդ 28 կետերի ընդունում, կա՛մ անչափ ծանր ձմեռ
-
Ասում են… Ինչո՞ւ մենք 2020 թվականին այդ պատերազմը չկանխեցինք։ Չէ՞ որ կարող էինք կոշտ զգուշացնել Ադրբեջանին, որ ուժային լուծում թույլ չենք տա։ Եվ ոչինչ էլ չէր լինի
-
Ասում են… Եթե չլիներ մեր չարամիտ միջամտությունը, ապա հայերի բացարձակ մեծամասնությունը, ըստ Սան Ստեֆանոյի պայմանագրի, հայտնվելու էր Ռուսաստանի պաշտպանության ներքո
-
Ասում են… Պարադիգմի կտրուկ փոփոխությունը և անցումը դեպի Եվրամիության հարթակ, մեր կարծիքով, անխուսափելիորեն կապված կլինի ՀՆԱ-ի անկման և հայկական բիզնեսին, տնտեսությանն ու Հայաստանի հասարակ քաղաքացիների կենսամակարդակին լուրջ հարվածների հետ։
-
Ասում են… Դոնալդ Թրամփի գլխավորած հանրապետական վարչակազմի ԱՄՆ-ում իշխանության վերադարձով Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո միջազգային գործընթացների Վաշինգտոնի ըմբռնումը նոր հարթություն է ձեռք բերել: Հունվարի 15-ին Սենատում այս հարցի վերաբերյալ նոր պետքարտուղար Մարկո Ռուբիոն շատ խոսուն հայտարարություններ արեց։
-
Ասում են Եթե ինչ-որ մեկը սեփական պատմությունը խեղաթյուրում է թշնամու բարեհաճությանը արժանանալու համար, նա հարգանքի արժանի չէ: Թուրքիան Հայաստանի հավերժական թշնամին է, նրանք հավերժական անեծքի տակ են հայոց կոտորածը կազմակերպելու համար:
-
Ասում են… «Զանգեզուրի միջանցքը» ներկայիս տեսքով մաքուր թուրքական պրոյեկտ է: Այդ միջանցքով Ադրբեջանը ոչնչից ստանալու է տարեկան 1,5 մլրդ դոլար եկամուտ, իսկ Թուրքիայի առջև բացվելու են Կասպից ծովի դարպասները, և մուտք է գործելու Կենտրոնական Ասիա
-
Ասում են Ռուսաստանի նախագահ Պուտինը Զանգեզուրի միջանցքի մասին ոչ մի նոր բան չի ասել Ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմից հետո, որն ավարտվել է 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի հայտարարությամբ։ Միևնույն ժամանակ, հայտնի չէ, թե այս հարցում Հայաստանը, Ադրբեջանը, Իրանը, Ռուսաստանն ու Թուրքիան ինչպես են «ընտելանալու» միմյանց:
Տարածաշրջանային
