Ո՞վ կառուցեց ապագա հակառակորդներին. 8

Սկիզբը՝ այստեղ

Մաս 8

Ո՞վ շահեց երկու հսկաների բախումից

Եզրափակիչ մաս

1945 թվական։

Գերմանիան ջախջախված էր։ Նրա արդյունաբերական կենտրոնները՝ ավերված, տարածքը՝ օկուպացված, պետական ինքնիշխանությունը՝ վերացված։

Խորհրդային Միությունը հաղթել էր, բայց վճարել շուրջ 27 միլիոն մարդկային կյանքով, ավերված քաղաքներով, գյուղերով և հսկայական տնտեսական կորուստներով։

Եվրոպան, որը դարեր շարունակ համաշխարհային քաղաքականության, առևտրի և ֆինանսների կենտրոնն էր, կորցրել էր իր նախկին գերիշխող դիրքը։

Իսկ պատերազմի ավարտին համաշխարհային տնտեսական համակարգի կենտրոնում հայտնվել էր Միացյալ Նահանգները։

Արդյունքում փոխվել էր ոչ միայն աշխարհի քաղաքական քարտեզը։ Փոխվել էր նաև համաշխարհային կապիտալի, արտադրության և ֆինանսական իշխանության կենտրոնների հարաբերակցությունը։

Եվ հիմա վերադառնանք մեր ուսումնասիրության գլխավոր հարցին։

Ո՞ւմ ռազմավարական շահերին էր համապատասխանում Գերմանիայի և Խորհրդային Միության փոխադարձ բախումը։

Պատասխանը գտնելու համար պետք է դիտարկել ոչ թե քաղաքական գործիչների հայտարարությունները, այլ պատերազմի արդյունքում տեղի ունեցած իրական փոփոխությունները։

ԵՎՐԱՍԻԱԿԱՆ ՀՍԿԱՅԱԿԱՆ ՈՒԺԱՅԻՆ ԿԵՆՏՐՈՆԸ ՉՁԵՎԱՎՈՐՎԵՑ

Դեռևս XX դարի սկզբին բրիտանացի աշխարհաքաղաքագետ Հելֆորդ Մաքինդերը կարևորում էր Եվրասիայի կենտրոնական տարածքների նկատմամբ վերահսկողության նշանակությունը համաշխարհային ուժային հավասարակշռության համար։

Գերմանիան ուներ զարգացած արդյունաբերություն, գիտատեխնիկական դպրոց, ինժեներական ներուժ և կազմակերպված արտադրական համակարգ։

Ռուսաստանն ուներ հսկայական տարածքներ, բնական պաշարներ, բնակչություն և ռազմավարական խորություն։

Այդ երկու ներուժերի երկարաժամկետ տնտեսական և քաղաքական համադրությունը կարող էր ձևավորել այնպիսի մայրցամաքային կենտրոն, որի հետ մրցակցելը ծովային տերությունների համար չափազանց դժվար կլիներ։

Հետևաբար բրիտանական ուժերի հավասարակշռության դասական տրամաբանության տեսանկյունից գերմանա-ռուսական երկարաժամկետ մերձեցման կանխումը ռազմավարական նշանակություն ուներ։

Իսկ ի՞նչ տեղի ունեցավ իրականում։

Գերմանիան և ԽՍՀՄ-ը ոչ թե միավորեցին իրենց արդյունաբերական ու բնական ռեսուրսները, այլ օգտագործեցին դրանք միմյանց դեմ։

Պատերազմից հետո Գերմանիան բաժանվեց, իսկ Եվրոպայի արևելյան և արևմտյան հատվածների միջև ձևավորվեց ռազմաքաղաքական հակադրություն։

Այսպիսով՝ գերմանական տեխնոլոգիական և ռուսական ռեսուրսային ներուժերի միավորմամբ անկախ եվրասիական ուժային կենտրոնի ձևավորումը կանխվեց։

Սա պատերազմի կարևորագույն աշխարհաքաղաքական արդյունքներից մեկն էր։

ԱՄԵՐԻԿԱՆ ԴԱՐՁԱՎ ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԿԵՆՏՐՈՆ

Պատերազմից առաջ համաշխարհային ֆինանսական համակարգում մեծ դեր ունեին Լոնդոնը, Նյու Յորքը և եվրոպական մյուս ֆինանսական կենտրոնները։

Պատերազմից հետո ուժերի հարաբերակցությունը վճռականորեն փոխվեց։

1944 թվականին Բրետոն Վուդսի համաձայնություններով ձևավորվեցին միջազգային դրամավարկային նոր համակարգի հիմքերը։

Դոլարը դարձավ այդ համակարգի առանցքային արժույթը՝ պաշտոնական ոսկու փոխարկելիության մեխանիզմով։

Ստեղծվեցին Արժույթի միջազգային հիմնադրամը և Վերակառուցման ու զարգացման միջազգային բանկը։

ԱՄՆ-ի տարածքում արդյունաբերական հիմնական կենտրոնները չէին ավերվել։

Ամերիկյան արտադրական հզորությունները պատերազմի ընթացքում ընդլայնվել էին։

Եվրոպան վերականգնման համար կարիք ուներ ամերիկյան ֆինանսավորման, տեխնոլոգիաների և ապրանքների։

1948 թվականին սկսվեց Մարշալի ծրագիրը, որով Արևմտյան Եվրոպային տրամադրվեց շուրջ 13 միլիարդ դոլարի օգնություն։

Բայց այդ միջոցները միայն ավերված տնտեսությունների վերականգնման համար չէին։

Դրանք նաև նպաստեցին արևմտաեվրոպական տնտեսությունների ինտեգրմանը ամերիկակենտրոն տնտեսական համակարգին։

Պատերազմի ավարտին ԱՄՆ-ը դարձել էր ոչ միայն աշխարհի ամենահզոր արդյունաբերական պետություններից մեկը, այլև միջազգային ֆինանսական կանոնների ձևավորման գլխավոր ուժը։

ԼՈՆԴՈՆԻ ՍԻԹԻՆ. ԿԱՅՍՐՈՒԹՅԱՆ ԹՈՒԼԱՑՈՒՄ, ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԴԵՐԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒՄ

Մեծ Բրիտանիան պատերազմից դուրս եկավ հաղթողի կարգավիճակով, բայց ծանր պարտքերով և թուլացած տնտեսությամբ։

Բրիտանական կայսրության ապագաղութացումն արագացավ։

Ֆունտ ստեռլինգը կորցրեց իր նախկին գերիշխող դիրքը։

Սակայն Լոնդոնի Սիթին պահպանեց միջազգային ֆինանսական ծառայությունների կարևոր կենտրոնի դերը։

Հետագա տասնամյակներում, հատկապես եվրոդոլարային շուկայի զարգացման շնորհիվ, Լոնդոնը կարողացավ ամրապնդել իր դիրքերը արդեն դոլարակենտրոն աշխարհում։

Այստեղ կա մի էական տարբերություն։

Պետության կայսերական հզորության նվազումը պարտադիր չէ, որ հանգեցնի նրա ֆինանսական կենտրոնի ազդեցության համարժեք նվազմանը։

Բրիտանական պետությունը կորցրեց իր նախկին գերիշխող դիրքի զգալի մասը, բայց Լոնդոնի ֆինանսական համակարգը կարողացավ հարմարվել նոր միջազգային կարգին։

Միաժամանակ իրականացավ բրիտանական ռազմավարական մտածողության առանցքային նպատակներից մեկը՝ մայրցամաքային Եվրոպայում մեկ գերիշխող տերության առաջացման կանխումը։

ԽՍՀՄ-Ը ՀԱՂԹԵՑ, ԲԱՅՑ ՀԱՅՏՆՎԵՑ ԵՐԿԱՐԱՏԵՎ ԴԻՄԱԿԱՅՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

Խորհրդային Միությունը պատերազմից հետո դարձավ աշխարհի երկու գլխավոր գերտերություններից մեկը։

Նրա ազդեցությունը տարածվեց Արևելյան Եվրոպայի վրա։

Սակայն հաղթանակը ձեռք էր բերվել մարդկային և տնտեսական հսկայական կորուստներով։

Պատերազմից հետո ԽՍՀՄ-ը ստիպված էր միաժամանակ վերականգնել տնտեսությունը, պահպանել ռազմական հզորությունը և մրցակցել ԱՄՆ-ի գլխավորած արևմտյան համակարգի հետ։

Սկսվեց Սառը պատերազմը։

Եվրոպայի տնտեսական տարածքը բաժանվեց երկու հակադիր համակարգերի։

Արևմտյան Եվրոպան աստիճանաբար ինտեգրվեց ամերիկակենտրոն տնտեսական և անվտանգության համակարգերին։

Արևելյան Եվրոպան հայտնվեց խորհրդային ազդեցության ներքո։

Այս բաժանումը տասնամյակներով սահմանափակեց ամբողջ Եվրասիայի տնտեսական ու տեխնոլոգիական միասնական զարգացման հնարավորությունները։

Այսպիսով՝ ԽՍՀՄ-ը ձեռք բերեց հսկայական ռազմաքաղաքական ազդեցություն, բայց հայտնվեց երկարատև մրցակցության մեջ, որը պահանջում էր ահռելի ռեսուրսներ։

Ո՞Վ ՎԵՐԱՀՍԿԵՑ ՀԵՏՊԱՏԵՐԱԶՄՅԱՆ ՎԵՐԱԿԱՌՈՒՑՈՒՄԸ

Մեր նախորդ հրապարակումներում ուսումնասիրեցինք, թե ինչպես էին արևմտյան բանկերը, արդյունաբերական ընկերությունները և տեխնոլոգիական մատակարարները մասնակցում Գերմանիայի ու ԽՍՀՄ-ի տնտեսական զարգացմանը։

Դաուեսի ծրագիր։

Ամերիկյան բանկային կապիտալ։

Ford և General Motors։

Խորհրդային արդյունաբերականացման տեխնոլոգիական մատակարարումներ։

Հարիմանների և Թիսենի հետ կապված ֆինանսական ցանցեր։

Միջազգային հաշվարկների բանկ։

Այս ամենը ներկայացնում էր միջազգային ֆինանսական և արդյունաբերական հարաբերությունների բարդ համակարգ։

Իսկ պատերազմի ավարտից հետո առաջացավ նոր տնտեսական իրականություն։

Եվրոպային անհրաժեշտ էին նոր գործարաններ, սարքավորումներ, վարկեր, հումք և տեխնոլոգիաներ։

ԱՄՆ-ի արդյունաբերական և ֆինանսական համակարգը դարձավ այդ պահանջարկի հիմնական արտաքին աղբյուրներից մեկը։

Ամերիկյան պետությունը, բանկերը և ընկերությունները ձեռք բերեցին հետպատերազմյան վերակառուցման գործընթացի վրա ազդեցության մեծ հնարավորություններ։

Այսպիսով՝ մինչև պատերազմը կապիտալն ու տեխնոլոգիաները մասնակցում էին ապագա հակառակորդների հզորացմանը, իսկ պատերազմից հետո դրանց միջազգային գլխավոր կենտրոններից մեկը հայտնվեց վերակառուցման գործընթացի առանցքում։

Ի՞ՆՉ Է ՑՈՒՅՑ ՏԱԼԻՍ ՇԱՀԵՐԻ ՀԱՄԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Այժմ դիտարկենք ամբողջ գործընթացը որպես մեկ ռազմավարական շղթա։

1920-ականներին Գերմանիան վերականգնում էր իր արդյունաբերական ներուժը՝ արտաքին կապիտալի զգալի մասնակցությամբ։

Նույն ժամանակաշրջանում ԽՍՀՄ-ը արևմտյան տեխնոլոգիաների և սարքավորումների օգնությամբ կառուցում էր ծանր արդյունաբերություն։

1930-ականներին երկու պետություններն արագորեն ընդլայնում էին իրենց ռազմական կարողությունները։

1941 թվականին նրանք բախվեցին միմյանց։

1945 թվականին Գերմանիան ջախջախված էր, ԽՍՀՄ-ը՝ հաղթած, բայց հյուծված, իսկ Եվրոպան՝ տնտեսական վերականգնման կարիք ունեցող։

ԱՄՆ-ը դարձել էր համաշխարհային ֆինանսական և արդյունաբերական առաջատար ուժը։

Եվրասիական մայրցամաքը բաժանվել էր հակադիր ռազմաքաղաքական համակարգերի։

Այս արդյունքները դիտարկենք շահերի տեսանկյունից։

ԱՄՆ-ի պետական ռազմավարական շահը. կանխել Եվրոպայում իրեն մրցակից գերիշխող ուժի առաջացումը և ամրապնդել ամերիկյան առաջնորդությունը։

Ամերիկյան ֆինանսական և արդյունաբերական կապիտալի շահը. ընդլայնել միջազգային շուկաները, վարկավորումը, տեխնոլոգիական մատակարարումները և մասնակցությունը հետպատերազմյան վերակառուցմանը։

Բրիտանական աշխարհաքաղաքական շահը. պահպանել մայրցամաքային ուժերի հավասարակշռությունը՝ թույլ չտալով գերմանական ու ռուսական ներուժերի երկարաժամկետ միավորում։

Լոնդոնի ֆինանսական կենտրոնի շահը. պահպանել միջազգային կապիտալի շարժի, բանկային և ֆինանսական ծառայությունների առանցքային հանգույցներից մեկի դերը։

Այս շահերը նույնական չէին, բայց մի կարևոր կետում կարող էին համընկնել։

Անկախ և միասնական եվրասիական տնտեսական ու ռազմաքաղաքական կենտրոնի ձևավորումը սահմանափակելը։

Եվ հենց այստեղ է մեր հետազոտության հիմնական եզրահանգումը։

ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆ

Եթե պատմությունը դիտարկենք միայն պետությունների պաշտոնական հայտարարությունների, դիվանագիտական պայմանագրերի և ռազմական գործողությունների հաջորդականությամբ, ապա կտեսնենք իրար հաջորդող ճգնաժամեր, պատերազմներ և դաշինքներ։

Բայց եթե նույն պատմությունը դիտարկենք կապիտալի շարժի, տեխնոլոգիական փոխանցումների, արդյունաբերական հզորությունների ստեղծման և աշխարհաքաղաքական շահերի տեսանկյունից, ապա կտեսնենք մեկ այլ պատկեր։

Երկու մայրցամաքային հսկաներ զուգահեռ զարգացնում էին իրենց արդյունաբերական կարողությունները։

Նրանց տնտեսական հզորացմանը մասնակցում էին նաև արևմտյան ֆինանսական և տեխնոլոգիական կառույցները։

Այդ երկու պետությունների միջև պատերազմը կործանարար հետևանքներ ունեցավ ամբողջ Եվրոպայի համար։

Իսկ արդյունքում ձևավորվեց աշխարհակարգ, որտեղ համաշխարհային ֆինանսական իշխանության գլխավոր կենտրոնը տեղափոխվեց դեպի ԱՄՆ, և Եվրասիան բաժանվեց երկու հակադիր համակարգերի։

Այս շղթայում ամենաէականը շահերի և արդյունքների համապատասխանությունն է։

Գերմանա-ռուսական երկարաժամկետ տնտեսական համադրությունը կարող էր ստեղծել հզոր մայրցամաքային մրցակից։

Նրանց փոխադարձ բախումը կանխեց այդպիսի համադրության իրականացումը։

Պատերազմը թուլացրեց եվրոպական հին ուժային կենտրոնները։

Իսկ հետպատերազմյան վերակառուցումն ու ֆինանսական նոր համակարգը ամրապնդեցին ամերիկյան գերիշխանությունը։

Այս դիտանկյունից Գերմանիայի և ԽՍՀՄ-ի բախումը կարելի է գնահատել որպես այնպիսի աշխարհաքաղաքական արդյունք, որը համապատասխանում էր որոշ ազդեցիկ արևմտյան պետական և ֆինանսական կենտրոնների երկարաժամկետ շահերին։

Եվ հենց այդ շահերի համընկնումն է հիմք տալիս ուսումնասիրելու նախապատերազմյան տնտեսական քաղաքականությունը ոչ միայն որպես առանձին շահութաբեր գործարքների շարք, այլև որպես հնարավոր ռազմավարական հաշվարկների համակարգ։

Ի վերջո, միջազգային քաղաքականության մեջ կարևոր է ոչ միայն այն, թե ով է կրակում առաջինը։

Կարևոր է նաև՝

ով է կառուցում ապագա հակառակորդների արդյունաբերությունը,

ով է ապահովում կապիտալի ու տեխնոլոգիաների շարժը,

ով է վերահսկում ֆինանսական ենթակառուցվածքները,

և ում ձեռքում են կենտրոնանում պատերազմի ավարտից հետո ձևավորված նոր աշխարհակարգի տնտեսական լծակները։

Պատմության իրական իշխանական կառուցվածքը հասկանալու համար պետք է հետևել ոչ միայն բանակների շարժին, այլև փողի, տեխնոլոգիաների և վերահսկողության շարժին։

Սերգեյ Ղարագյոզյան

Մեկնաբանություններ